Monday, January 18, 2010

54. Εθνικόν είναι...

"Το έθνος πρέπει να μάθει να θεωρεί εθνικόν ό,τι είναι αληθές".
Δ. Σολωμός, 1847

Όχι "το έθνος πρέπει να μάθει να θεωρεί αληθές ό,τι είναι εθνικόν". Διότι τότε θα επρόκειτο για τερατώδη ταυτολογία η οποία θα έπνιγε μέσα της, μέσα στην θηλιά της αυτιστικής λογικής της, κάθε αλήθεια. Και η αλήθεια δεν αφορά --δεν μπορεί να αφορά-- την ταυτολογική αναπαραγωγή, το ναρκισσιστικό καθρέφτισμα του ίδιου από το ίδιο. Αν η αλήθεια υπήρχε ήδη στο "εθνικόν" τότε το έθνος θα ήταν ήδη η αλήθεια. Με άλλα λόγια, δεν θα υπήρχε καμμία διαφορά, κανένα ίχνος διαφοράς, μεταξύ έθνους και αλήθειας, και τότε η ίδια η φράση του ποιητή θα ήταν άχρηστη και ανόητη.

Ούτε "το έθνος πρέπει να διαχωρίζει, ξεκάθαρα, απόλυτα, το εθνικόν από το αληθές". Διότι τότε το "έθνος" θα αναγνώριζε αυτό που του ανήκει ("το εθνικόν") μονάχα στο μη αληθές, στο ψεύδος, στην ψευδή συνείδηση (με άλλα λόγια, τουλάχιστον σε μια εκδοχή του όρου, στην ιδεολογία, την ιδεολογία του ως έθνους). Το έθνος που θα δεχόταν να διαχωρίσει απόλυτα το εθνικό από την αλήθεια θα ήταν ήδη ένα έθνος συμφιλιωμένο με το ψεύδος. Όντας τέτοιο, όντας δηλαδή πάντοτε ήδη ξένο προς την αλήθεια, θα ήταν επίσης χωρίς καμμία δυνατότητα συμμετοχής στην αλήθεια. Αλλά ένα τέτοιο έθνος είναι σχεδόν αδύνατο, γιατί ένα τέτοιο έθνος δεν θα είχε ποτέ φανταστεί την επανάσταση που το έκανε έθνος. Δεν θα είχε φανταστεί ποτέ τα πρώτα του συντάγματα. Δεν θα είχε φανταστεί την εθνική αντίσταση. Δεν θα είχε φανταστεί τον Διονύσιο Σολωμό.

Το μόνο που λέγεται είναι αυτό: το έθνος πρέπει να μάθει να αναγνωρίζει τον εαυτό του, το νόημά του, αυτό που προσιδιάζει σε αυτό, σε κάτι άλλο από την εικόνα και ομοίωσή του, σε κάτι άλλο από τις λίγο-πολύ ναρκισιστικές διαμεσολαβήσεις του --τούτου του πεπερασμένου, υπανάπτυκτου, αξιοθρήνητου από πολλές απόψεις κρατιδίου στο οποίο έγραφε ο Σολωμός, το οποίο αντικρύζοντας και στου οποίου τις επικρίσεις απαντώντας άφησε ως κληροδότημα την θαυμάσια αυτή φράση. Πόσο πιο ξεκάθαρα θα μπορούσε να μιλήσει για την μαχόμενη, φύσει ατέρμονη, ασυμβίβαστη με κάθε κοινοτισμό ηθική των αληθειών ο Σολωμός; Στα 1847-48 ήταν ακόμη εφικτό να δει κανείς την παγκόσμια αδελφότητα ως προϊόν της εθνικής αφύπνισης. Ήταν ακόμα εφικτό να γράψεις τον "Πόρφυρα" με πρωταγωνιστή έναν άγγλο ναύτη. Ήταν "η άνοιξη των επαναστάσεων." Εθνικών και συνάμα, έστω και αποτυχημένα, ταξικών μαζί.

Σήμερα, που η εικόνα των λαών να πετούν τα στέμματα και τα σκήπτρα κατά γης ένας-ένας υπό το βλέμμα της ελευθερίας ξεθώριασε, τι έμεινε από αυτή τη φράση; Ποιο σύγχρονο έθνος μπορεί να τολμήσει να μιλήσει ως έθνος για αλήθεια (στην περίπτωσή μας,την περίπτωση του Σολωμού, η αλήθεια αφορά στην τέχνη αφενός, στην πολιτική αφετέρου) για πρόσβαση στην αλήθεια, για δικαίωμα αυτοκαθορισμού στη βάση της αλήθειας;

Ο Σολωμός έμεινε πιστός στο έθνος. Ή μάλλον όχι. Έμεινε πιστός σε αυτό που, μέσα από το έθνος, έστρεξε την προοπτική της αλήθειας. Στο έθνος ως μέσο πρόσβασης στην αλήθεια, που είναι πάντα κάτι άλλο από εθνοναρκισσιστική, κάτι άλλο από μια ωραία λέξη για την μηχανική αναπαραγωγή του δεδομένου εαυτού, αυτού που είμαστε ή κατέχουμε ως κτήμα ή ως ιδιότητα. Ο Σολωμός ήξερε τι εννοούσε ο Χέγκελ όταν έλεγε ότι η "απόλυτη ταυτότητα" μπορεί να διασωθεί μόνο ως ταυτότητα της ταυτότητας και της μη ταυτότητας, δηλαδή ως, ταυτόχρονα, απόλυτη διαφορά. Ήξερε γιατί "εθνικόν" δεν μπορούσε να είναι "το του έθνους" αλλά το αληθές ως υποκειμενική διάσταση συνάμα προσβάσιμη --υπό προϋποθέσεις-- απ' το έθνος και μη αναγώγιμη σ' αυτό.

Το έθνος όμως, το έθνος, αυτό έμεινε πιστό στον Σολωμό;

5 comments:

  1. Nα το δυσκολέψουμε λίγο;

    "Το έθνος πρέπει να μάθει να θεωρεί εθνικόν ό,τι είναι αληθές; Σωστά το λέει ο σιόρ-Διονυσάκης. Αλλά θαρρώ, ξέχασε να συμπληρώσει: Και να μάθει ότι μερικές αλήθειες πρέπει να τις κρατάει για πάρτη του".

    (Από διασωθείσα συνομιλία κατά τη διάρκεια μιάς παρτίδας ταβλιού μεταξύ δύο παππούδων σε ένα λαϊκό καφενείο κάπου στον Βύρωνα, στα τέλη του προηγούμενου αιώνα).

    ReplyDelete
  2. Φίλε Αντώνη,


    Δεν μας πήγε καλά η μέρα. Εδώ μας φαίνεται ότι παρουσιάστηκε εμπλοκή. (Τα πολλά λόγια είναι φτώχεια και τα λίγα επικίνδυνα). Στο τσαρδί μας έπιασε φωτιά.

    Τι κάνουμε; Σήμερα τίποτα. Αύριο, που θα είναι μια άλλη μέρα...


    Τα λέμε.

    ReplyDelete
  3. Παιδιά, δεν σας πολυκατάλαβα και πάλι. Θα τα πούμε, φαντάζομαι, στο κοντινό μέλλον.

    ReplyDelete
  4. Φίλε Αντώνη,


    Έχεις δίκιο να παραπονιέσαι ότι δεν κατάλαβες το σχόλιό μας -παγνιώδης διάθεση γαρ. Εννοούμε ότι δεν κατάλαβες το υπόβαθρο της ένστασής μας. Είναι φανερό ότι είναι ενιστάμενο σχόλιο και δεν σ’ έχουμε να μη το προσέλαβες ως τέτοιο. Ανάγκη λοιπόν να το εξηγήσουμε λίγο περισσότερο.

    Η ένστασή μας, που κατατλεθηκε επί του συγκεκριμένου ποστ, τροφοδοτήθηκε κι από ένα παλιότερο σημείωμά σου στο RD για την έννοια της Ελευθερίας, του ιερού, κ.λπ., όπως εκφράζεται στην αρχή του «Ύμνου προς την Ελευθερία» σε συνδυασμό με το εθνικό πρόσημο. Το έχουμε διαβάσει παλαιότερα, δεν μας βρήκε σύμφωνους, αλλά και δεν καταθέσαμε κάποιο σχόλιο αφού το κείμενο ήταν πολύ παλιό. Έμεινε στα «υπ’ όψιν» που λένε.

    Το ξαναθυμηθήκαμε διαβάζοντας την τωρινή ανάρτηση. Γιατί; Γιατί είδαμε δύο κοινά στοιχεία: Μία προσπάθεια να αποσυνδέσεις στο πρώτο μεν κείμενο την ιερότητα των οστών από την εθνική τους προέλευση και στο δεύτερο την έννοια της αλήθειας από το έθνος (το οποιοδήποτε έθνος εννοείται).

    Αυτή η προσπάθεια, μας φάνηκε λίγο «φορσέ» που λένε στο σκάκι. Αν έπαιζες, θα ένιωθες τι εννοούμε με μεγαλύτερη impact από αυτό που επιτρέπει η γλωσσομάθεια. ;-)

    Και οι δύο έννοιες, της ιερότητας και της αλήθειας, ως τέτοιες δεν κατέχουν βέβαια από έθνη και τα παρόμοια και δεν συνδέονται αποκλειστικά με κάποιο απ’ αυτά.

    Όταν όμως αυτές οι έννοιες κάνουν την εμφάνισή του στη γη -που λέει κι ο Σολωμός- κάνουν την εμφάνισή τους όχι ως αφηρημένες έννοιες αλλά μέσω των κοινωνικών σχέσεων των ανθρώπων.

    Κι εκεί το πράγμα μπερδεύει -δυσκολεύει, γράφαμε στο προηγούμενο σχόλιο. Γιατί οι συγκρούσεις των κοινωνικών σχέσεων, συγκρούσεις με υλιστικό υπόβαθρο σε τελική ανάλυση όπως ξέρουμε εμείς οι αριστεροί, επιβάλλουν τη χρήση των ιδιαίτερων αληθειών και «ιεροτήτων» του καθένα.

    Μ’ άλλα λόγια: Η αλήθεια δεν μπορεί να είναι αποδεκτή ως μια ακόμα κι όταν είναι μια, όσο υπάρχουν συγκρούσεις. Δηλαδή, για μας, όσο θα υπάρχουν κοινωνικές σχέσεις, ανεξάρτητα από το αν θα υπάρχουν έθνη.

    Συμφωνούμε με την επιδίωξη της με οποιοδήποτε πρόσημο αυτογνωσίας, άρα και της εθνικής.

    Αλλά όπως συμβαίνει και με τα άτομα, έτσι και με τις συλλογικότητες (εθνικές ή ταξικές): Ακόμα κι αν ξέρουν όλες τις αλήθειες, ορισμένες τις κρατούν για τον εαυτό τους προκειμένου να διατηρηθούν και να συνεχίσουν να λειτουργούν. Κι αυτό θα κάνουν (όσο βέβαια θα υπάρχουν), ό,τι κι αν λέμε εμείς.


    Τα λέμε.

    ReplyDelete
  5. "Και οι δύο έννοιες, της ιερότητας και της αλήθειας, ως τέτοιες δεν κατέχουν βέβαια από έθνη και τα παρόμοια και δεν συνδέονται αποκλειστικά με κάποιο απ’ αυτά."
    Μάλιστα...

    "Όταν όμως αυτές οι έννοιες κάνουν την εμφάνισή του στη γη -που λέει κι ο Σολωμός- κάνουν την εμφάνισή τους όχι ως αφηρημένες έννοιες αλλά μέσω των κοινωνικών σχέσεων των ανθρώπων."
    Βεβαίως...

    "Κι εκεί το πράγμα μπερδεύει -δυσκολεύει, γράφαμε στο προηγούμενο σχόλιο. Γιατί οι συγκρούσεις των κοινωνικών σχέσεων, συγκρούσεις με υλιστικό υπόβαθρο σε τελική ανάλυση όπως ξέρουμε εμείς οι αριστεροί, επιβάλλουν τη χρήση των ιδιαίτερων αληθειών και «ιεροτήτων» του καθένα."
    Δεν πολυκαταλαβαίνω τον όρο "ιδιαέτερων αληθειών" μιας και η χρήση της έννοιας αλήθεια είναι και στα δύο κείμενα μπαντιουϊκή, και βάσει αυτής της έννοιας "αλήθεια" και "ιδιαιτερότητα" είναι ασύμβατες έννοιες. Αν θεωρείτε φορσέ την προσέγγιση στην λέξη του Σολωμού μέσω Μπαντιού, καλώς, απλά διαβάζουμε διαφορετικά τον Σολωμό και οι ερμηνείες μας διαφέρουν.

    "Μ’ άλλα λόγια: Η αλήθεια δεν μπορεί να είναι αποδεκτή ως μια ακόμα κι όταν είναι μια, όσο υπάρχουν συγκρούσεις. Δηλαδή, για μας, όσο θα υπάρχουν κοινωνικές σχέσεις, ανεξάρτητα από το αν θα υπάρχουν έθνη."

    Η μπαντιουική αλήθεια δεν είναι μία, ούτε έχει συνάφεια με την "αντικειμενικότητα." Αυτό δεν την καθιστά βεβαίως ζήτημα ιδιαιτερότητας για τον απλούστατο λόγο ότι το υποκείμενο --ας πούμε, "οι Έλληνες"-- δεν προϋπάρχει της διακήρυξης μιας αλήθειας --ας πούμε "ελευθερία ή θάνατος", ή "εθνική αντίσταση". Συγκροτείται μόνο μέσα από την διακήρυξη αυτή.

    "Αλλά όπως συμβαίνει και με τα άτομα, έτσι και με τις συλλογικότητες (εθνικές ή ταξικές): Ακόμα κι αν ξέρουν όλες τις αλήθειες, ορισμένες τις κρατούν για τον εαυτό τους προκειμένου να διατηρηθούν και να συνεχίσουν να λειτουργούν."
    Κατά την δική μου αντίληψη, δεν υπάρχουν αλήθειες που κρατάς για τον εαυτό σου. Αυτό είναι ο μυστικισμός του άφατου, στου οποίου την ξεκάθαρη απόρριψη είμαι απόλυτα σύμφωνος με τον Μπαντιού.

    "Συμφωνούμε με την επιδίωξη της με οποιοδήποτε πρόσημο αυτογνωσίας, άρα και της εθνικής. "

    Η λέξη "αυτογνωσία" δεν έχει θέση στο δικό μου λεξιλόγιο, στον βαθμό που προϋποθέτει ότι υπάρχει ήδη ένας εαυτός για να γνωρίσεις. Μία από τις βασικότερες ανακαλύψεις της λογοτεχνικής γραφής είναι ακριβώς ότι η γραφή είναι ο χώρος όπου συγκροτείται (και διαλύεται, κάποιες φορές) ο εαυτός. Η ιδέα της συλλογικής αυτογνωσίας ως συλλογικής ανακάλυψης ενός προϋπάρχοντος, κληροδοτημένου εαυτού με βρίσκει επίσης κάθετα αντίθετο. Ούτε σημαίνει αυτό ότι βρισκόμαστε μετέωροι σε ότι αφορά την πολιτική συγκρότηση. Η οντολογία του Μπαντιού έχει ως στόχο ακριβώς την παράκαμψη του ταυτοτισμού χωρίς να θυσιαστεί ως συνέπεια η πολιτική στράτευση μιας συλλογικότητας. Γιατί πολύ απλά η συλλογικότητα συγκροτείται στην στράτευση, στην ανταπόκριση σε ένα συγκεκριμένο κάλεσμα ή αίτημα, στην μεταμόρφωση της δράσης της σε συμμόρφωση με τις δυνατότητες ύπαρξης που γίνονται εφικτές.

    εις το επανιδείν

    ReplyDelete