Saturday, January 30, 2010

65. Κόμμα

Πολιτικό κόμμα: Το τελευταίο προπύργιο του μοντερνισμού; 

Η λενινιστική σύλληψη του κόμματος είναι για την πολιτική ότι ο Οδυσσέας του Joyce για την λογοτεχνία: η ενσάρκωση της μεταμόρφωσης της ακραιφνούς εικονοκλασίας σε νέο κλασικισμό, σε κλασικισμό του νέου. Στην περίπτωση της πολιτικής, αυτός ο κλασικισμός δεν ξεπεράστηκε ποτέ. Ούτε ο κινηματισμός, ούτε η "κοινωνία των πολιτών", ούτε η ακροαριστερή τρομοκρατία, ούτε ο "τρίτος δρόμος", ούτε καμμία από τις χλιαρές και χωρίς κατεύθυνση προσπάθειες "ανανέωσης" της αριστεράς δεν απετέλεσε ποτέ ουσιαστική απειλή για την πρωτοκαθεδρία του κόμματος και της κομματικής πειθαρχίας ως αξεπέραστης δομής της πολιτικής νεωτερικότητας. 

Ουσιαστικά, ο πολιτικός μεταμοντερνισμός είναι η προσπάθεια να εκβιαστεί η έλευση ενός πολιτικού "μετά" με μη πολιτικά μέσα: αισθητική, ηθική, ψυχανάλυση, φιλοσοφία. Αυτή η προσπάθεια δεν πέτυχε και δεν μπορεί να πετύχει. Το κόμμα είναι η έκφραση ενός πολιτικού Καθολικισμού που συνθλίβει άκοπα κάθε Μεταρρύθμιση, εξαναγκάζοντας τους πιο άκαμπτούς του εχθρούς στην έξοδο από την ίδια την αρένα της αναμέτρησης για εξουσία.

Εδώ βρίσκεται το πιο αδύναμο σημείο του Μπαντιού, το σημείο που τον επιστρέφει σε μια αμηχανία που δεν του ταιριάζει και που έχει σε κάθε άλλο επίπεδο σχεδόν αφήσει πίσω του: στο ότι το μοναδικό πράγμα που εξακολουθεί να μπορεί να αντικαταστήσει το κόμμα --πηγή πολιτικής αποτελεσματικότητας επειδή είναι πηγή σταθεροποιητικής αδράνειας, μαγνητικός πόλος που επιτρέπει στη μάζα να συγκεντρωθεί, να βρει το βάρος της και τα πατήματά της στην πολιτική διαδικασία-- είναι ένα άλλο κόμμα. Στην πολιτική, δεν έχουμε ακόμα βρει τον τρόπο να γίνουμε μεταμοντερνιστές.

14 comments:

  1. Πολύ εύστοχη παρατήρηση αναφορικά με την αμηχανία του Μπαντιού απέναντι στο ερώτημα: ποιά μορφή οργάνωσης πρέπει να υϊοθετήσουν οι "πιστοί στο Συμβάν" για να είναι αποτελεσματικοί, ωστόσο γιατί συγκεκριμένα η λενινιστική μορφή κόμματος; Το μοντέλο προϋπήρχε, ήταν αυτό της Β Διεθνούς και αυτό επιδίωκε ο Λένιν να οικοδομήσει και στη Ρωσία, πέρνοντας υπόψιν τις ιδιαίτερες συνθήκες του τσαρικού καθεστώτος. Η σχέση του με την Γερμανική σοσιαλδημοκρατία για παράδειγμα ηταν, όπως έξυπνα τη χαρακτηρίζει ο Καναδός Lars T Lih, ήταν αυτή της "agressive unoriginality".

    ReplyDelete
  2. Δημήτρη, ευχαριστώ για το σχόλιο. Υπάρχουν μια σειρά διαστάσεων που για μένα οριοθετούν την διαφορά: α)η έμφαση στην διαρκή κριτική των δύο μορφών "απόκλισης" --προς τα δεξιά και προς τα αριστερά-- και η συνεπαγόμενη ιδέα της δυναμικό αναπροσαρμόσιμης "γραμμής" που προκύπτει μέσα από την συνεχή κριτική των αποκλίσεων β) η θεωρητικοποίηση της δικτατορίας του προλεταριάτου σε πολύ μεγαλύτερο και αναλυτικότερο σημείο από ό,τι στους Μαρξ/Έγκελς γ)η ισορροπία ανάμεσα στην έμφαση στην κομματική οργάνωση και στην ενθάρρυνση της αυτόνομης πολιτικής οργάνωσης της βάσης (κάτι που θα επιστρέψει με πολύ μεγαλύτερη σφοδρότητα στην πολιτιστική επανάσταση, όταν η δεύτερη θα ανοίξει επίθεση στην πρώτη).

    Νομίζεις ότι στα τρία αυτά σημεία δεν καινοτόμησε δραστικά απέναντι στο προϋπάρχον μοντέλο της Β' Διεθνούς;

    ReplyDelete
  3. Φίλε Αντώνη,


    Θεωρούσαμε τον Μπαντιού, στην απέναντι όχθη του μεταμοντερνισμού. Η αναφορά σου σ' αυτόν θα μπορούσε να ερμηνευτεί και ως το αντίθετο της άποψής μας. Με δεδομένη την μπαντιουική σου κλίση και γνώση μια διευκρίνιση επ' αυτού κρίνεται μάλλον απαραίτητη.

    Καλημέρα.


    Τα λέμε.

    ReplyDelete
  4. Μία παρατήρηση μόνο.

    Το μεταμοντέρνο μας οδηγεί να αναζητούμε νέες μορφές οργάνωσης την ίδια ώρα που μας εξαναγκάζει να υιοθετούμε τις πιο αρχαικές μορφές οργάνωσης του προλεταριάτου φτάνει να μην ξαναμιλήσουμε για το Κόμμα. Η σκέψη μας εξορίζεται σε προ-οκτωβριανά τοπία την ίδια ώρα που το φάντασμα του Κόμματος πλανιέται πάνω απο την σύγχρονη συζήτηση γύρω απο το σημερινό πολιτικό πρόβλημα του κινήματος.

    Ο Μπαντιου κάνει λάθος που ταυτίζει το Κόμμα με την αναπαράσταση άρα και την αναπαραγωγή του πολιτικού Συμβάντος των καταπιεσμένων. Ο τύπος Κόμματος της επανάστασης με τον τύπο κόμματος της γραφειοκρατίας και του εκφυλισμού των σοσιαλιστικών χωρών ταυτίζονται στην σκέψη του. Δεν αναγνωρίζει τομή στην σχέση των δυο αυτών τύπων και πέφτει στην παγίδα μιας μαθηματικοποίησης που και ο ίδιος κατηγορεί. Βλέπει την οργάνωση του προλεταριάτου σαν φόρμα-μοντέλο που διαρκώς αλλάζει στην κίνηση του το προλεταριάτο. Όμως το πολιτικό πεδίο εντός του καπιταλισμού δεν είναι ακριβώς πεδίο δοκιμών μορφών οργάνωσης αλλά συσχετισμού δυνάμεων και επιβολής ηγεμονίας των απο πάνω στους απο τα κάτω. Θέλει περισσότερη σκέψη πάνω στο γεγονός ότι απο την στιγμή της κρίσης του κομμουνιστικού κινήματος η κρίση γύρω απο την θεωρία της οργάνωσης συζητάει με όρους Α΄Διεθνούς.

    Πρέπει να τολμήσουμε μια επι-στροφή στο Λένιν όπως θα έλεγε και ο Ζίζεκ

    ReplyDelete
  5. Μετά την αποτυχία της Μαοϊκής πολιτισμικής επανάστασης, λέει ο Μπαντιού στην Κομμουνιστική Υπόθεση, δεν είναι πλέον εφικτή/επιθυμητή η επιστροφή στο πολιτικό λεξιλόγιο του κόμματος, το οποίο απέδειξε ότι δεν μπορεί ούτε να αποτελέσει φορέα διαρκούς επαναστατικής δυναμικής (Σ. 'Ενωση), ούτε να ανοιχτεί αρκετά εκ των έσω στην πολιτική δυναμική της βάσης (Πολιτισμική Επανάσταση). Μιλά συνεπώς για την ανάγκη "πολιτικής απόστασης" από το κράτος. Εξού και το "μεταπολιτικό" κόμμα Organisation Politique. Ρίξτε μια ματιά στο δεύτερο μέρος του κειμένου του Hallward που δημοσίευσα. Για περισσότερα στο Metapolitics.

    Η θέση αυτή του Μπαντιού αποτελεί ένα σημείο για το οποίο, παρά το γεγονός ότι συμμερίζομαι τις τεράστιες δυσκολίες που αντιμετωπίζει η έννοια του κομμουνιστικού κόμματος σήμερα, κρατάω επιφυλάξεις.

    ReplyDelete
  6. @Godel: Συμφωνώ απόλυτα. Είναι uncanny πόσο παρόμοια σκεφτόμαστε. Βλ. το entry που έκανα αρχές του χρόνου για "περισσότερο Λένιν."

    ReplyDelete
  7. OK Αντώνη. Ευχαριστούμε.


    Τα λέμε.

    ReplyDelete
  8. Συμφωνώ, η συκεκριμένη κάθε φορά "οριοθέτηση" από "αριστερές και δεξιές" αποκλίσεις είναι ένα σημαντικό στοιχείο που διαχωρίζει την πολιτική του Λένιν από αυτή της Β Διεθνούς, εγώ θα προσέθετα και μία ερμηνεία του μαρξισμού που επαναφέρει την προτεραιότητα του Πολιτικού σε αντίθεση με τον οικονομικό ντετερμινισμό της σοσιαλδημοκρατίας. Ωστόσο αυτές είναι κατά κύριο λόγο πολιτικές διαφορές, δεν είμαι σίγουρος πως αποτυπώνονται σε οργανωτικά μοντέλα. Πρεπει να λάβουμε υπόψιν πως οι συνθήκες στη Ρωσία ήταν πολύ διαφορετικές από τη Γερμανία πχ, με αποτέλεσμα η χρησιμοποίηση παρόμοιων μορφών οργάνωσης (η προσπάθεια τουλάχιστον) να οδηγεί σε πολύ διαφορετικά αποτελέσματα. Στη Ρωσία, η σοσιαλδημοκρατία, στο μεγαλύτερο μέρος της ύπαρξής της ήταν παράνομη, χωρίς να έχει τη δυνατότητα να γίνει ο θεσμικός εκφραστής κοινωνικών τμηματών και να συμμετάσχει για μακρά χρονικά διαστήματα στην κρατική διοιήκηση, κεντρικά ή περιφερειακά. Ταυτόχρονα και γι αυτούς τους λόγους δεν είχε παγιωθεί ένα οργανωμένο ρεφορμιστικό πολιτικό ρεύμα στο ρωσικό εργατικό κίνημα. Με λίγα λόγια υπήρχαν συνθήκες που αποθάρρυναν την ανάπτυξη τάσεων γραφειοκρατικοποίησης και ενσωμάτωσης. Τα γράφω όλα αυτά γιατί η εμπειρία μου από ένα μεγάλο τμήμα της αριστεράς, εκείνης που ονομαστικά τουλάχιστον, δεν έχει αποκηρύξει το Λένιν, δείχνει πως κινούνται στη λογική πως υπαρχεί εκείνο το μοντέλο οργάνωσης, "το λενινιστικό" που αν υϊοθετηθεί σε διασφαλίζει διαπαντώς από τους κινδύνους της γραφειοκρατικοποίσης και και της θεσμικής ενσωμάτωσης. Ένας ιδιότυπος ιδεαλισμός της κομματικής μορφής...

    Η μεγαλύτερη θεωρητικοποίηση της δικατορίας του προλεταριάτου ήταν μία από τις καλύτερες στιγμές του Λένιν. όμως η πλήρης ταύτιση αυτού του όρου με την εξουσια των Σοβιέτ, οδηγεί φοβάμαι στην υποβάθμιση της αυτονομίας του πολιτικού. Η αναγκαιότητα για τη διασφάλιση και μίας ιδιαίτερης σφαίρας λειτουργίας των πολιτικών κομμάτων με αντιπροσώπευση, παράλληλα με τη δημοκρατία των σοβιέτ (η σχέση μεταξύ των δύο είναι ιδιαίτερη συζήτηση), έγινε αισθητή σχεδόν αμέσως μετά την επανάσταση. Με τις πρώτες δυσκολίες που αντιμετώπισε και την ατόνιση της λειτουργίας των σοβιέτ, το κόμμα τα υποκατέστησε. Όταν έσβησε η δημοκρατία στο κόμμα, έκλεισε και κάθε δυνατότητα δημοκρατικού πολιτικού ελέγχου. Δυστυχώς αυτή η εξέλιξη δεν ήταν μόνο αποτέλεσμα των δυσμενών συνθηκών που αντιμετώπισε η επανάσταση, από ένα σημείο και μετά η διακτατορία του κόμματος θεωρητικοποιήθηκε, πολύ πριν όμως από τον Στάλιν. Πιστεύω πως σε αυτό το σημείο είχε βάση η κριτική της Λούξεμπουργκ, ενώ πρέπει να δούμε και την συνεισφορά του πρώιμου Πουλαντζά για συνείπαρξη αντιπροσωπευτικών και συμβουλιακών μορφών δημοκρατίας.
    Πολύ ωραίο μπλόγκ, επι τη ευκαιρία.

    ReplyDelete
  9. Και πολύ ωραία παρέμβαση, με την οποία δεν διαφωνώ. Και έχεις δίκαιο για την προτεραιότητα του πολιτικού στον Λένιν (δες και τις φόρμουλες για το θέμα οικονομία-πολιτική στο "Η ανέφικτη σύνθεση" στο RD), και σωστά κριτκάρεις τον υπόρρητο ιδεαλισμό που ενέχεται στη θέση ότι ο λενινισμός βρήκε τη λύση απαξάπαντος, και στην ιδέα ότι η ταύτιση της "δικτατορίας του προλεταριάτου" με τα σοβιέτ υποβάθμισε αυτό ακριβώς που η πρώτη έμοιαζε να υπόσχεται, δηλαδή το χτίσιμο του περάσματος στον πέρα από το κράτος κομμουνισμό.

    Μοναδική ένστασή μου η αναφορά στις διαφορετικές συνθήκες της σοσιαλδημοκρατίας, διότι ενέχονται στα γερμανικά συμφραζόμενα συμβιβασμοί με τον ιμπεριαλισμό που η λενινιστική (και λουξεμβουργιανή) οπτική είχε πολύ ουσιαστική συμβολή στο να εκθέσει και να καυτηριάσει.

    Το ζήτημα που μας απασχολεί παραμένει: ο Μπαντιού, πριμοδοτώντας την έννοια του force απέναντι στην έννοια του τόπου, συνδέει την αδράνεια που ενέχεται στη μορφή του κόμματος με αποπολιτικοποίηση. Η θέση στην οποία κινούμαι είναι ότι υποτιμά, ας το θέσω έτσι αφηρημένα και φιλοσοφικά, την δυναμική που κάνει εφικτή η σχετική αδράνεια και σταθερότητα του ευρύ κομματικού μηχανισμού. Το Organisation Politique, ολιγομελέστατο και αρκούμενο σε εποχιακές και στενής εμβέλειας παρεμβάσεις, δεν μπορεί να είναι το μοντέλο του μεταλενινιστικού κόμματος και αυτό το μοντέλο δεν έχει πουθενά πραγματικά βρεθεί. Σημαίνει αυτό επιστροφή στον Λένιν; Όχι άκριτη. Αλλά υπάρχουν διδάγματα εκεί που με κάποιο τρόπο θα πρέπει να λάβουμε υπόψιν σε θεωρητικό επίπεδο. Για το πρακτικό, ίσως είναι καιρός να πω ότι δεν είμαι ιδιαίτερα αισιόδοξος για τις προοπτικές στην Ελλάδα. Αλλά δεν μπορώ να παραιτηθώ από την προσπάθεια, γιατί απλά δεν βλέπω άλλη προοπτική από την συνεχιζόμενη εμπλοκή με τη σκέψη ενός άλλου κόσμου.

    ReplyDelete
  10. Δεν θα ήθελα σε καμία περίπτωση να μειώσω την αξία της κριτικής του Λένιν και της Λούξεμπουργκ στην εκφυλίστική πορεία της σοσιαλδημοκρατίας. Απλά ήθελα να επισημάνω τις διαφορετικές οπτικές που ενθαρρύνει η διαφορετική θέση, το "looking awry" που θα έλεγε και Ο Ζίζεκ. Η Λούξεμπουργκ είχε από νωρίς αναδείξει τα φαινόμενα ενσωμάτωσης και γραφεικρατικοποίησης της γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας, ωστόσο η λύση που πρότεινε ήταν σε μεγάλο βαθμό μία "λατρεία" του αυθόρμητου, της ξαφνικής αδιαμεσολάβητης δράσης των μαζών που θα διαλύσουν το συντηριτισμό της κομματικής δομής. Μέχρι το τέλος του 1918 δεν προήγαγε την οργανωτική ρήξη με τη σοσιαλδημοκρατία. Ο Λένιν αντελήφθει πολύ αργότερα αυτά τα φαινόμενα (1914 συνθηκολόγηση της διεθνούς στον παγκόσμιο πόλεμο), όμως η ικανότητα τόυ να διαχωριστεί άμεσα και κατηγορηματικά ενισχύονταν από την επισφαλή θέση και την αναγκαστική μη ενσωμάτωση της ρωσικής σοσιαλδημοκρατίας σε αυτό που ο Αλτουσέρ θα έλεγε τον πολιτικό ιδεολογικό μηχανισμό του κρατους.
    Όσο για τον Μπαντιού συμφωνώ πλήρως μαζί σου. Είναι στιγμές που η προβληματική του αναφορικά με το ζήτημα της πολιτικής οργάνωσης (όπως και του Νέγκρι από διαφορετική βέβαια διαδρομή) μου θυμίζει έναν αφελή αναρχισμό. Είναι εν μέρει μία θεωρητικοποίηση της ιστορικής ήττας της αριστεράς. Η αναπαράσταση της στιγμής της παροιμιώδους αδυναμίας της να απειλείσει στοιχειωδώς την καπιταλιστική εξουσία και την υποχώρηση (αναγκαστική εν μέρει) σε δράσεις ιδεολογικής καταγγελίας του συστήματος και επιτελεστικής αναπαραγωγής μίας "ταυτότητας" της "αριστεράς" που συγκροτείται αυτοαναφορικά. Ίσως να είμαι υπερβολικός αλλά και εγώ δεν βλέπως ιδιαίτερες προοπτικές για την αριστερά στην Ελλάδα...

    ReplyDelete
  11. Και πάλι είσαι ακριβέστατος, τουλάχιστον στο δικό μου βιβλίο. Το θέμα που θίγουμε είναι το σημείο όπου ο Μπαντιού "Νεγκρίζει". Όσο για τις προοπτικές, ξέρεις πώς πάει για μας τους απαισιόδοξους εχθρούς της παραίτησης: "I can't go on, I must go on, I will go on." ;-)

    ReplyDelete
  12. ΥΓ. Μήπως γράφεις ήδη κανα μπλογκ να βάλουμε κανα λινκ;-)

    ReplyDelete
  13. "...ξέρεις πως πάει για μας τους απαισιόδοξους, εχθρούς της παραίτησης: I can't go on, I must go on, I will go on." Tι ωραία έκφραση, μπορώ να κατανοήσω το νόημά της, μου είναι γνώση, δυσκολεύομαι στο να μου γίνει συνείδηση. Ίσως επειδή ανήκω σε εκείνη τη γεννιά που έχει γνωρίσει μόνο τον νεοφιλελευθερισμό είμαι θύμα και θύτης της "λογικής του αποτελέσματος". Ένας από τους τρόπους με τους οποίους έχει εισχωρήσει στην αριστερά η ιδεολογία του ατομικού ηδονισμού, με την οποία εγκαλούνται τα υποκείμενα στον ύστερο καπιταλισμό, είναι η προσμονή άμεσων και μετρήσιμων αποτελεσμάτων που θα επιβεβαιώνουν την ατομική συνεισφορά. Όταν αυτά δεν έρχονται η πολιτική χάνει την αίγλη της και ξεκινά η αναζήτηση κάποιου άλλου φετίχ που θα ενσαρκώνει πιο αποτελεσματικά... την αποκύρηξη της άρνησης (και αδυναμίας) ανατροπής του καπιταλισμού. Anyway I'm still here και το παλεύω και υα κείμενά σου, με τα οποία ήρθα σε επαφή τις τελευταίες μέρες αποτελούν μεγάλη και πολύτιμη έμπνευση.

    Δεν γράφω σε κάποιο μπλόγκ (μόνο σε ένα περιοδικό ονόματι Resistencias), είναι κάτι που το σκέφτομαι όμως.

    ReplyDelete
  14. Πολύ ωραία τοποθέτηση, με πολύ ακριβή τρόπο βαλμένη. Βλ. και την συνέντευξη Μπαντιού για την αποστασία που δημοσίευσα στο RD, όπου λέει ακριβώς το ίδιο πράγμα: η φαντασιακή μετατροπή της πολιτικής σε ζώνη διονυσιακής έκστασης προετοιμάζει το έδαφος για την εγκατάλειψή της στην πρώτη δύσκολη στιγμή.

    Θα το κοιτάξω το Resistencias, μου αρέσει πολύ η γραφή σου, κρίνοντας από τα σχόλια. :-)

    ReplyDelete