Monday, January 25, 2010

58. Γιατί καταρρέει η αριστερά;

Το κατεξοχήν πολιτικό παράδοξο του καιρού: ο διεθνής καπιταλισμός σε κρίση χωρίς διαφαινόμενη διέξοδο, η ιδεολογία του νεοφιλευθερισμού ξεγυμνωμένη και ανυπεράσπιστη, και η αριστερά σε φάση άκρας εσωστρέφειας, εσωτερικής διαμάχης, διάσπασης, αλληλοϋπονόμευσης. Ας μη γελιόμαστε, δεν πρόκειται για μαχαίρια που βγαίνουν ώστε να κυριαρχήσει εσωτερικά μια μερίδα για να κινηθεί ανεμπόδιστα προς την κατάληψη της πολιτικής εξουσίας: τέτοιο πράγμα δεν υπάρχει ούτε καν στον ορίζοντα. Δεν είμαστε στη Ρωσία του 1905, ούτε του 1917.

Η σκληρή αλλά νομίζω απαραίτητη απάντηση στην ερώτηση "γιατί:" είναι "για τον προφανέστερο και πιο εύλογο λόγο: γιατί η αριστερά όπως έχει σήμερα δεν έχει να προσφέρει τίποτε." Πώς έχει σήμερα η αριστερά; Σήμερα, δηλαδή από το 1989 και μετά, η αριστερά είναι ένας βασικά αμυντικογενής σχηματισμός ο οποίος έπαιξε το ρόλο της οπισθοφυλακής των αστικών αξιών: ανθρώπινα δικαιώματα, προστασία μειονοτήτων, τυπικές πολιτικές ελευθερίες, ελευθερογνωμία, αστική δικαιική τάξη: απαραίτητα και σημαντικά πράγματα φυσικά, αλλά όχι αρκετά για την δικαιώσουν ως την προφανή "εναλλακτική πρόταση" αυτή τη στιγμή. Με λίγα λόγια, τελώντας υπό καθεστώς "αντι-ολοκληρωτιστικού" φόβου για ολόκληρη τη δεκαετία του 90 και του 2000, έχοντας απεμπολήσει σχεδόν πλήρως την έννοια "κομμουνισμός" από το λεξιλόγιό της, η αριστερά, στην κοινοβουλευτική της τουλάχιστον εκδοχή, δεν μπορεί παρά να εμφανίζεται ως τον φτωχό συγγενή, τον άπειρο και κάπως ανώριμο κομπάρσο, του κεντρώου χώρου. Με το χέρι στην καρδιά, τι ακριβώς έχει να προσφέρει αυτή η αριστερά που δεν το προσφέρει με πολύ μεγαλύτερη φερεγγυότητα ως μακροχρόνιο κόμμα εξουσίας το αποκαθαρμένο και νεανικό ΠΑΣΟΚ του Γιώργου Ανδρέα Παπανδρέου; Αρκεί η πιπίλα της καταγγελίας του δικομματισμού για να αποκρύψει το γεγονός της πλήρους αμηχανίας του χώρου απέναντι στην επαπειλούμενη κατάρρευση του αστικού εποικοδομήματος που οι υπόλοιποι πασχίζουν να σώσουν για ευνόητους λόγους καθώς η αριστερά απλά παρακολουθεί, ή μάλλον δεν αντέχει καν να παρακολουθήσει και έτσι αναζητά διαφυγή από την πραγματικότητα tout court;

Ίσως δεν είναι αρκετή παρηγοριά, αλλά παράλληλοι είναι οι βίοι και των αντίστοιχων κομμάτων στην Ευρώπη. Η στροφή προς τον "καπιταλισμό με ανθρώπινο πρόσωπο", ή καλύτερα, τον "καπιταλισμό που ντρέπεται επαρκώς που είναι τέτοιος" δεν ήταν βέβαια μοναχικό προνόμιο της δικής μας αριστεράς. Το ερώτημα "τι να κάνουμε;" πλανιέται βέβαια παντού στους αντίστοιχους κύκλους, αλλά πλανιέται σχεδόν μηχανικά, χωρίς καμμία αίσθηση του επείγοντος. Η ειλικρινής, ενδόμυχη απάντησή του μοιάζει να είναι: "να περιμένουμε να δούμε τι θα γίνει, ήτοι, τι θα κάνουν όλοι οι υπόλοιποι." Δεν χρειάζεται να ψάξει κανείς πολύ για να καταλάβει τα αίτια της απύθμενης αυτής αμηχανίας: ο κομμουνισμός εξοβελίστηκε στο πυρ το εξώτερο οικειοθελώς μετά το 89· ο νεοφιλελευθερισμός κατέρρευσε χωρίς να ζητήσει την άδεια των αμφίθυμων, χλιαρών επικριτών του το 2008. Η "αριστερά" έμεινε επίσημα χωρίς το παραμικρό ενισχυτικό ή αποφορτιστικό αποκούμπι: η "κοινωνία των πολιτών" βυθίζεται κάτω από το βάρος της αυξανόμενης ανεργίας και των συμπτωμάτων της (ξενοφοβία, ανασφάλεια, κατάρρευση θεσπισμένων οργάνων "κοινής γνώμης"), το κράτος κατέβασε το κατασταλτικό του προφίλ σε σημαντικό βαθμό, η "ευρωπαϊκή αριστερά" έχει κρύψει το πρόσωπό της στην άμμο, η Λατινική Αμερική είναι πολύ μακριά, οι Η.Π.Α παραπαίουν εξίσου αμήχανα ανάμεσα στον ανερμάτιστο νεοιμπεριαλισμό και τον χλιαρό κρατικό παρεμβατισμό, και η εξέγερση ήρθε νωρίς, με την οργανωμένη, κομματική αριστερά αμήχανη, να προσπαθεί είτε να φανεί μέτοχος εξελίξεων που την είχαν προσπεράσει εξ αρχής είτε να αποδείξει το ηθικό της βαρυστομάχιασμα με τα "έκτροπα" που σημειώθηκαν.

Για κατακλείδα συνηθίζεται το αισιόδοξο μήνυμα. Αλλά αυτές είναι συνταγές για ένα είδος κομματικού λόγου του οποίου η χρεοκοπία διαφαίνεται το ίδιο δραματικά με αυτή των κατεστημένων ιδεολογικών θεσμών του νεοφιλελευθερισμού. Καμμιά ψευδής αισιοδοξία δεν μπορεί να κρύψει την πραγματικότητα. Η αριστερά της περιόδου 1989-2009 πεθαίνει, και δεν θα λείψει σε πολλούς. Και δεν υπάρχει "αριστερά που έρχεται" λες και είναι ήδη επιβιβασμένη σε κάποιο τραίνο και καταφθάνει στο σταθμό όπου την περιμένουμε εναγωνίως με τις ανθοδέσμες. Εμείς είμαστε αυτή η αριστερά: άνθρωποι που περιμένουν τον εαυτό τους να έρθει για να τους λυτρώσει από την αδράνεια του εαυτού τους. Μήπως ήρθε καιρό να αφήσουμε τον εαυτό μας να περιμένει στον σταθμό και να το πάρουμε με τα πόδια; Μήπως θα έπρεπε κατ' αρχάς να επανεξετάσουμε τις τιμές (με την μαθηματική έννοια του όρου) της έννοιας "κομμουνισμός", χωρίς την οποία η "αριστερά" είναι απλώς ένα δυσθεώρητο αλλά όχι ιδιαίτερα γευστικό καρύκευμα στην σαλάτα του αστικού κοινοβουλευτισμού; Αλλά πώς θα γίνει αυτό χωρίς συγκροτημένη και συντεταγμένη σκέψη; Και η δράση; Μα, πιστεύουμε σοβαρά ότι είμαστε έτοιμοι για ιστορικά μετασχηματιστική δράση; Εναντίον ποίου ακριβώς πράγματος; Υπέρ ποίου ακριβώς πράγματος; Η παρούσα συγκυρία δεν συνοδεύεται καν από ένα σχηματικό χάρτη. Καλό θα ήταν να αρχίσουμε από εκεί. Και όχι χωρίς τα όποια αναλυτικά σύνεργά μας, βέβαια. Κάτι για το ταξίδι, γιατί ο δρόμος θα είναι μακρύς: "όταν κάποιος άλλος δίνει επαρκέστερες, πιο αξιόπιστες απαντήσεις από σένα στις ερωτήσεις που προκύπτουν από μια συγκεκριμένη κατάτμηση του αισθητού, καλό είναι να αρχίσεις να διερευνάς μόνος σου μια άλλη."

20 comments:

  1. Με βρίσκεις απολύτως σύμφωνο. Διαβάζοντας τα blog σου διαπιστώνω κοινές αναφορές (Benjamin, Agamben, Rancière κ.ά.). Θα ήθελα να έλθουμε σε επαφή (mail/facebook/ή άλλο)
    Angelus Novus

    ReplyDelete
  2. Αντώνη πολύ καλό και πάλι, αλλά νομίζω πως ταιριάζει καλύτερα στο άλλο σου μπλογκ που είναι και περισσότερο γνωστό.

    ΥΓ Απ΄το οποίο έβαλα σύνδεσμο αυτό: http://radicaldesire.blogspot.com/2010/01/blog-post.html, σε χθεσινή μου ανάρτηση
    Καλημέρα :-)

    ReplyDelete
  3. Angelus Novus: Ευχαριστώ πολύ. Μόλις έγινα fb follower του blog σου, οπότε από κει μπορούμε να συνδεθούμε ως μέλη fb.
    @Καλώδιο: Προφανέστατα έχεις δίκιο ότι ταιριάζει καλύτερα εκεί. Ορισμένες όμως φορές η αλματώδης, για τα δικά μου δεδομένα πάντα, αύξηση της δημοφιλίας του RD (ρεκόρ χρηστών και σελίδων το τελευταίο διήμερο), μου δημιουργεί μια αίσθηση υπερβολικής έκθεσης και ένα συνεπαγόμενο άγχος. Μπορεί αργότερα κάποια στιγμή να το αναδημοσιεύσω εκεί. Σε ευχαριστώ για τα καλά σου λόγια και την ανάρτηση συνδέσμου.

    ReplyDelete
  4. δυστυχώς, έχεις δίκιο! Οι πολιτικοί σχηματισμοί της αριστεράς είναι πολύ μικροί απέναντι στα προβλήματα και νομίζω ότι έχουν "επαγγελματικό" χαρακτήρα - η μελέτη που απαιτείται για να διαμορφώσεις θέσεις δεν είναι το δυνατό σημείο των κομματικών μηχανισμών.

    ReplyDelete
  5. @imwrong: Ναι συμφωνώ, αλλά θα πρέπει να κάνουν κάποιο χώρο για αυτή τη μελέτη. Όχι αναγκαστικά με θεσμικό τρόπο. Αλλά πρέπει. Επίσης να πω ότι αφορμή για το πιο πάνω ποστ ήταν ένα άρθρο στην Αυγή που δείχνει την τεράστια ιδεολογική αμηχανία που προκαλεί η λογοκρισία εννοιών όπως "υλισμός" και "κομμουνισμός", παρά την πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση για τις μεταλλάξεις των εννοιών αυτών που διεξάγεται στις επιστήμες, την φιλοσοφία και την πολιτική. Θα προσπαθήσω, στο άλλο blog, να δώσω ένα στίγμα των συντεταγμένων των συζητήσεων αυτών, όπως σε ένα βαθμό έχω ήδη κάνει για αρκετό καιρό τώρα.
    Το άρθρο στην Αυγή είναι αυτό: http://www.avgi.gr/ArticleActionshow.action?articleID=519465

    ReplyDelete
  6. Σημείωση: είδα μια παρατήρηση για το κείμενό μου στο buzz η οποία ήταν απόλυτα σωστή και προέβηκα σε μια απαραίτητη διόρθωση στο λεκτικό. Ευχαριστώ τον nd-light για την προσεκτική ανάγνωση, προσεκτικότερη, φευ, της γραφής στο συγκεκριμένο σημείο. Και η γραφή ήταν βέβαια απρόσεκτη, γιατί αν το αστικό εποικοδόμημα είχε ήδη καταρρεύσει όπως άφησα να εννοηθεί εσφαλμένα, δεν θα είχε νόημα η υπόλοιπη πρόταση, ότι δηλαδή τα αστικά κόμματα "πασχίζουν να το σώσουν." Αυτά συμβαίνουν όταν γράφεις κάτι στις τρεις το πρωί.

    ReplyDelete
  7. Το άρθρο του Καρίντζη στο οποίο παραπέμπεις νομίζω πως σε τελική ανάλυση δεν λέει τίποτα. Μου φαίνεται λογικό! Όλοι ξέρουν ότι υπάρχει αυτή η ανάγκη για μελέτη. Οι μηχανισμοί, όμως, δεν είναι διατεθειμένοι να αφήσουν τη μελέτη να συμβεί, διότι είναι βέβαιο ότι θα διασαλευτεί η τάξις που διαιωνίζει την ανάγκη της ύπαρξης των μηχανισμών. Ο Αντρέας, ως παιδί αυτού του τρόπου λειτουργίας ενός πολιτικού κόμματος όπως ο ΣΥΝ, αποφασίζει να καλύψει μόνος του το κενό αντί ν' ανοίξει την κουβέντα. Κι έτσι δε μας λέει τίποτα. Το ίδιο συναντά κανείς και σ' άλλους χώρους, από το ΚΚΕ κι αριστερότερα.

    Υπ' αυτή την έννοια, η κριτική σου είναι και αναγκαία και ωφέλιμη. Ποιος σ' ακούει, όμως;

    ReplyDelete
  8. Και το εννοώ με κάθε αρμόζουσα σοβαρότητα αυτό.

    ReplyDelete
  9. :-) Για να είμαστε δίκαιοι, δεν απουσιάζει πάντοτε η πρόθεση. Καμιά φορά φταίει κι η κομματική καθημερινότητα που δυσκολεύει όσους τη ζουν να βλέπουν κι έξω απ' τις γραμμές. Δες ας πούμε τον δημιουργικό διάλογο που είχαμε πριν λίγο καιρό με τον Παναγιώτη Πάντο, της ίδιας ομάδας και γενιάς του ΣΥΝ, μ' αφορμή ένα άρθρο του στην Αυγή: http://mehrineoteras.wordpress.com/2009/12/01/prosefhi

    τα σχόλια ξεκίνησαν απ' το "about" του και κατέληξαν στο http://imwrong.wordpress.com/2009/12/02/pantos

    ReplyDelete
  10. Είμαι λίγο ψόφιος τώρα φίλε Imwrong, αλλά θα το δω το λινκ, σε ευχαριστώ.

    ReplyDelete
  11. xairomai syntrofe poy syneidhtopoihses to telos ths neoterikothtas

    ReplyDelete
  12. Ενδιαφέρον.

    Άποψη μου είναι ότι χρειαζόμαστε ζωντανά παραδείγματα συμπεριφοράς ... βασιζόμενα πρωτίστως στην ιδιωτική πρωτοβουλία και όχι στον κρατισμό και τις "κυνο"βουλευτικές μάχες ... που να παρουσιάζουν καταστάσεις συμμετοχικότητας, συνεταιρισμού, κλπ. (Όπως μερικώς σας εξήγησα στο Radical Desire).

    Γνώρισα κάποτε ένα βάσκο "αναρχοσυνδικαλιστή" που συμμετείχε σε μια εταιρεία. Επισκευές ψυγείων ήταν νομίζω ο προσανατολισμός τους. Εξ όσων κατάλαβα, είχαν προσπεράσει τις κλασικές δομές τύπου "ιδιοκτήτης -εργάτης" και "διευθυντικό προσωπικό - χαμηλόβαθμοι υπάλληλοι".

    Δεν ισχυρίζομαι ότι αυτή είναι η μαγική συνταγή. Είναι όμως -πιστεύω -αναγκαίο μέρος της προσπάθειας να γίνει το ουτοπικό πραγματικό.

    Μια ουτοπία παραμένει τέτοια μοναχά για όσο καιρό δεν μπορείς να την παρουσιάσεις στον κόσμο. Και ως τέτοια ανύπαρκτη οντότητα... (μην σκυλλοβρίσεις με τις 2 προηγούμες λέξεις μαζί) βολεύει ακριβώς εκείνους που την απεύχονται.

    ReplyDelete
  13. Είμαστε απόλυτα σύμφωνοι στο ότι χρειαζόμαστε ζωντανά δείγματα συμπεριφοράς που να ξεφεύγουν από τον κοινοβουλευτικό κυνισμό, αλλά και στο ότι χωρίς ενσαρκώσεις, έστω ημιτελείς και αδύναμες και αποσπασματικές, το "αλλο" της ουτοπίας γίνεται παγίδευση.

    Μοναδικό μου παράπονο είναι το εξής: δεν βλέπεις πόσες εκατοντάδες εργατοωρών μπήκαν για να επιτευχθεί ακριβώς μια τέτοια ημιτελής, αδύναμη και αποσπασματική προσπάθεια ελεύθερης και συνεργατικής ζωής; Ρωτάω γιατί άρχισες να σχολιάζεις την στιγμή που το blog ανοιγόταν σε ένα άλλο, του έδινε χώρο και φωνή, και προσπαθούσε να υλοποιήσει δομές οριζόντιας αλληλεγγύης.

    ReplyDelete
  14. Η δικαιολογία του ότι είμαι -φύση και θέση -ηλίθιος σας αρκεί;

    ReplyDelete
  15. Προφανώς όχι, γιατί δεν ισχύει. Πέραν της ανεξάλειπτης ηλιθιότητας μας ως είδους τουλάχιστον.

    ReplyDelete
  16. Αντώνη συμφωνώ σχεδόν απόλυτα. Γιατί σχεδόν; Διότι δεν επικροτώ τη θέση σου περί ανάστασης του κομμουνισμού. Και πόσω μάλλον σε μια τέτοια συγκυρία κοινωνικοπολιτικής και ιδεολογικής ανυπαρξίας.
    Αριστερά δεν είναι ο κομμουνισμός. Αριστερά είναι ΚΑΙ ο κομμουνισμός (και σ αυτο πολλοι διαφωνουν). Ο οποίος -δυστυχώς φίλε μου- όχι απλώς απέτυχε παταγωδώς στο σκοπό του, αλλά ενίσχυσε και το φιλελεύθερο σύστημα, τον εθελούσιο συμβιβασμό και τη γενικότερη υποτίμηση αξιών. Είναι θα λέγαμε οι προσωπικότητες τις οποίες εξυμνούμε (τμηματικά) αυτές και μόνο υπεύθυνες για την τραγική σημερινή κατάσταση.
    Η Αριστερά λοιπόν αποτελείται από πολλές παραμέτρους. Γι αυτό έχουμε φτάσει στην κωμικοτραγικό σημείο να ακούμε την Αριστερά συνοδευόμενη απο χίλια μύρια επίθετα και χαρακτηρισμούς: ανανεωτική Αριστερά, ευρωπαική Αριστερά, οικολογική Αριστερά και το μουνί της μάνας τους Αριστερά.
    Το ζήτημα είναι : Μπορεί η πολυσχιδής αυτή Αριστερά επιτέλους να προσαρμοστεί στις ανάγκες της σύγχρονης κοινωνίας; Ο κομμουνισμός νομίζω είναι επιστροφή στα παρελθόντικα, περασμένα ιδεώδη και ταυτόχρονα αποδοχή της έλλειψης ιδεών και της άγονης εποχής. Αποδοχή της ηλιθιότητας μας, να το πώ διαφορετικά.
    Πρέπει να βρούμε, λοιπόν συλλογικά έναν νέο τρόπο να εκσυγχρονίσουμε στον τρόπο εφαρμογής την Αριστερά. Λέω στον τρόπο εφαρμογής γιατί πολύ απλά οι βασικές θέσεις της αριστεράς είναι μονίμως οι ίδιεσ, και έτσι πρέπει να είναι : προστασία του ανίσχυρου, αλτρουισμός, εξανθρωπισμός, δικαιοσύνη... Όχι άλλες ματιές πίσω, τέρμα οι πιθηκισμοί για τους προηγούμενους. οι ηγετικές και χαρισματικές προσωπικότητες της περασμένης γενιάς κατάφεραν να μας βυθίσουν στο κενό, να στοιχειώσουν την πολιτική σκηνή. Έχουμε το χρέος να το κάνουμε αυτό, ως νέα γενιά.

    ένας φοιτητής.

    ReplyDelete
  17. Φίλε φοιτητή, ευχαριστώ για την ανάγνωση και το σχόλιο. Προφανώς διαφωνούμε στο σκέλος που εξέθεσες, ίσως όμως όχι με τον τρόπο που εξέθεσες. Δηλαδή: Η μιμητική επιστροφή στο κομμουνιστικό παρελθόν δεν είναι καλή/κακή (πρέπει να παρακάμψουμε επιτέλους τις ηθικολογικές εκτιμήσεις της ιστορίας, φτάνει με την ηθικοποίηση της πολιτικής που νομίζει ότι είναι κάτι άλλο από απαρνημένη πολιτική), είναι ΑΔΥΝΑΤΗ. Δεν γίνεται να γυρίσουμε πίσω, όπως δεν γίνεται ο καπιταλισμός να επαναλάβει το New Deal σήμερα (αν μπορούσε, θα το έκανε).

    Συμφωνούμε συνεπώς ότι χρειαζόμαστε μια νέα πολιτική. Πώς πρέπει να είναι αυτή η νέα πολιτική; Ξέρουμε πώς δεν μπορεί να είναι. Δεν μπορεί να είναι όπως λες ότι πρέπει να είναι, δηλαδή "προστασία του ανίσχυρου, αλτρουισμός, εξανθρωπισμός, δικαιοσύν". Το λεξιλόγιο αυτό, θα πρεπε να μπορείς να καταλάβεις είναι ήδη μιμητικό ενός πλέον χρεοκοπημένου παρελθόντος, που λέγεται "καπιταλισμός με ανθρώπινο πρόσωπο", αυτό ακριβώς που για μένα έχει παρέλθει ανεπιστρεπτί. Και πάλι, δεν θα ηθικολογήσω για την ηθικολογία (θα ήταν ειρωνεία). Απλά είναι αδύνατη η επιστροφή σε έννοιες που έχουν καταρρεύσει εκ των έσω, έννοιες που βασίζονται, όπως θα δεις σε ένα βιβλίο όπως η Ηθική του Μπαντιού στην "οπτική του θύματος" και όχι αυτή του δημιουργού καινοτομιών.

    Αδύνατη λοιπόν η επιστροφή στο Κόμμα, στο Λενινιστικό μοντέλο αυτό καθαυτό, αδύνατη και σε αυτό που θεωρείς εναλλακτική αλλά είναι η ίδια παλιά γλώσσα των 90s, του rainbow coalition, των ΜΚΟ, κλπ.

    Αυτή είναι η δυσκολία της κατάστασής μας, μια δυσκολία που σε αφορά πολύ πιο επίπονα στην πραγματικότητα από ό,τι εμένα, μιας και εσύ θα ζήσεις στον κόσμο που έρχεται περισσότερο από ό,τι εγώ. Η ελπίδα μας είναι ότι θα βρεθεί η επινοητικότητα και το θάρρος να ξεφύγουμε ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ από την ιδεολογική χρεοκοπία, και όχι μόνο κατ' επίφασιν.

    Γιατί, τότε, αφού δέχομαι ότι αδύνατη η επιστροφή στην έννοια "κομμουνισμός" με την ιστορική διάσταση που πήρε στον εικοστό αιώνα, επιμένω στην λέξη; Γιατί πολύ απλά η λέξη προϋποθέτει την κατανόηση ότι ισότητα και δικαιοσύνη δεν είναι εφικτές χωρίς ΔΡΑΣΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ σε ό,τι αφορά την ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής, την κατανομή του πλούτου, την φύση της εργασίας. Κάθε προσπάθεια παράκαμψης των υλικών διαστάσεων της ζωής μας ως είδους οδηγεί σε μια επιζήμια και ουσιωδώς ανήθικη ηθικολογία, που το πραγματικό της περιεχόμενο είναι "άλλα λόγια να αγαπιόμαστε."

    Χαιρετώ.

    ReplyDelete
  18. Αντώνη, νομίζω ότι θα σ' ενδιαφέρει να διαβάσεις την άποψη του Βυτίου: http://tovytio.wordpress.com/2010/01/31/to-verikoko

    ReplyDelete
  19. Μόλις το διάβασα, ευχαριστώ.

    ReplyDelete