Sunday, December 20, 2009

25. Ψευδής οικειότητα

Για τρία χρόνια διατήρησα ένα ενοικιαζόμενο "εξοχικό" στο ψηλότερο, πιο απομακρυσμένο χωριό της Κύπρου. Το χωριό είχε μόλις μία ταβέρνα, που γινόταν δύο τους καλοκαιρινούς μήνες, και κανένα καφενείο. Ήταν συνεπώς αναπόφευκτο, κάθε φορά που περνούσα ένα διάστημα εκεί, να περνώ κάποιο χρόνο καθημερινά στην ταβέρνα εκείνη.

Όπως είναι φυσικό, τόσο οι άνθρωποι που δούλευαν εκεί, όσο και οι τακτικοί θαμώνες, με γνώριζαν εξ όψεως. Ποτέ, ούτε μια φορά στα τρία χρόνια, δεν με ρώτησαν το όνομά μου ή με τι ασχολούμαι. Θυμάμαι ακόμη τη φορά που ο οδηγός του μικρού υπεραστικού λεωφορείου, έχοντας μόνο εμένα επιβάτη, με ρώτησε αν θέλω να κάνουμε μια στάση για καφέ σε ένα χωριό λίγο πιο χαμηλά· θυμάμαι να πίνουμε τον καφέ μας με ένα ξενοδόχο που μας τον κέρασε, και ο οποίος δεν με ρώτησε οτιδήποτε είχε σχέση με την καταγωγή μου ή το τι γύρευα εκεί, ούτε μου πρότεινε οτιδήποτε ενέπλεκε τις ξενοδοχειακές του υπηρεσίες. Ήταν ένας πολύ ήσυχος και σύντομος καφές.

Αυτό που συγκράτησα από όλα αυτά ήταν η αίσθηση ότι η πραγματική ευγένεια εχθρεύεται την ψευδή οικειότητα· γνωρίζει να κρατά αποστάσεις, να σέβεται την ξενότητα του ξένου, την ιδιωτικότητα του άλλου. Και ότι αυτός ο σεβασμός έχει άμεση σχέση με την απουσία οικονομικού κινήτρου. Το εμπόριο, πάνω από όλα, είναι αυτό που επιβάλλει την αναζήτηση άμεσης οικειότητας, και οι άνθρωποι του χωριού είτε δεν είχαν τίποτε να μου πουλήσουν είτε δεν χρειαζόταν να προσπαθήσουν για να το κάνουν, ελλείψη σοβαρών οικονομικών διακυβευμάτων και ανταγωνισμού.

Αντιστρόφως, η ψευδής οικειότητα την οποία λίγο-πολύ σου επιβάλλουν οι γύρω σου σε ένα αστικό (μικρο)περιβάλλον έχει πάντα σε τελική ανάλυση να κάνει με την αναζήτηση του κέρδους, εφόσον δεχτεί κανείς ότι αυτό περιλαμβάνει ένα ευρύ φάσμα απολαβών, από την αυξανόμενη επιρροή ή την διευρυμένη πρόσβαση στο ρουσφέτι μέχρι το άμεσα χρηματικό συμφέρον.

Κι όμως, η συστολή του μη εμπορευματικά υποκινούμενου ανθρώπου απέναντι στον ξένο έφτασε να ερμηνεύεται λίγο-πολύ ως αγένεια, ως αφιλόξενη στάση. Ίσως γιατί αυτοί που την ερμήνευσαν αρνητικά, αυτοί που ταύτισαν τον εαυτό τους με την οκειοποιητική φιλοξενεία, ήταν από την αρχή έμποροι. Θα μπορούσε ίσως να ξαναδιαβάσει κανείς την Οδύσσεια από την σκοπιά της άδηλης κυριαρχίας των ιδεών των εμπόρων, ήδη από την εποχή της ομηρικής αρχαιότητας. Ίσως ο Κύκλωπας ή οι Λαιστρυγόνες να είναι τα πρώτα συμβολικά θύματα της εμπορευματικού χαρακτήρα οικειότητας ως ιδεολογίας.

9 comments:

  1. να δεις επειδή θα τους έριχνες επιθετικά βλέμματα. αμα χαμογελούσες λίγο ίσως ήτο αλλιώς. δε ξέρω τη δική μου τη ξενότητα στην αραπιά τη βλέπουν αλλιώς μάλλον, αμα πάω να πιω καφέ μετά πρέπει να πάω σε σπίτια αγνώστον και να φάω και να πιω ότι με κεράσουν. μάλλον κάτι δε καταλαβαίνω στην ανάγνωση του κειμενακίου

    ReplyDelete
  2. Μπα, δεν είναι έτσι. Πολλές φορές πιάναμε κουβέντα, αλλά δεν με ρωτούσαν ποτέ τίποτε προσωπικό, ούτε και εγώ αυτούς. Μιλούσαμε για τον καιρό, τις βροχές, αν έρχεται κόσμος στο χωριό, πώς ήταν η καρποφορία, αν κάνει σωστά τη δουλειά του το δασαρχείο.

    Αυτό ήταν που μου έκανε εντύπωση. Δεν ήμασταν εχθρικοί ή αμίλητοι. Απλά όχι οικείοι.

    ReplyDelete
  3. Θυμήθηκα κάτι που είχα ακούσει (δει στην τηλεόραση; διαβάσει;) για έναν κανόνα φιλοξενίας στα Ιμαλάια: για τρεις μέρες κανείς δε ρωτάει τον φιλοξενούμενο για τον ίδιο, τη δουλειά του, πώς βρέθηκε εκεί, ούτε καν από πού είναι. Μπορεί κανείς και να το δει ως παραχώρηση χώρου, μέχρι ο ίδιος ο ξένος να διαβεί την ενδιάμεση απόσταση προς την οικειότητα. Το αντίθετο της καχυποψίας. Αλλά η Ασία είναι άλλη κατάσταση μου φαίνεται.

    ReplyDelete
  4. Στον αντίποδα, και στην ίδια χώρα, αλλά στο κλεινόν άστυ, έχουμε το πρόσφατο παράδειγμα φίλης μου η οποία κάλεσε γειτόνισα σε πάρτυ, και η γειτόνισα έθεσε υπόψιν της φίλης μου ότι είναι συγγραφέας, ότι δεν είναι όσο θα πρεπε γνωστή στην Ελλάδα, ότι η φίλη μου εξ επαγγέλματος μπορεί να βοηθήσει για αυτό το σκοπό, και ότι καλό θα ήταν να διαβάσει πρώτα τα βιβλία της. Η υπόθεση κατέληξε στην πώληση, χωρίς πολλά-πολλά, των βιβλίων κατ' οίκον.

    Είμαι, ομολογώ, διαχρονικά καχύποπτος απέναντι σε συμπεριφορές άμεσης οικειότητας. Πολλές και οι δικές μου αντίστοιχες εμπειρίες.

    ReplyDelete
  5. εγώ πάλι γιατί νομίζω ότι όταν ο ξένος εισβάλλει στον χώρο που διαγράφεις γύρω σου κ σε μαθαίνει είναι ένας πιο ωμός κ πολυ πιο ανθρώπινος τύπος σεβασμού που τείνει να εξαφανιστεί..σχεδόν λογοτεχνικός...

    με το εμπορικό κ τουριστικό κομμάτι συμφωνώ πάντως εκτός αν είνα θέμα άμεσης επιβίσωσης.

    το διαχρόνικά καχύποπτος απέναντι σε οικείες συμπεριφορές είναι κατανοητό...αλλά ποτέ δεν ξέρεις..

    ReplyDelete
  6. Νομίζω ότι η οικειότητα την οποία αναφέρεις hearnothing είναι πολύ διαφορετικού είδους από αυτή που χαρακτηρίζω ως "εμπορευματική." Τελικά, μάλλον υπάρχουν αρκετές διαφορετικές μορφές οικειότητας όπως και απόστασης.

    ReplyDelete
  7. μα ναι, αναφερόμουν σε αυτό που περιγράφεις στις 2 πρώτες παραγραφους...
    η οικειότητα νομίζω πάντως ότι μπερδεύεται κ με την υπερβολική κοινωνικότητα κάποιου..ή απλά μπορεί να τα μπερδεύω εγω

    ReplyDelete
  8. Σε ό,τι αφορά το κείμενο τουλάχιστον, ως οικειότητα ορίζεται η συμπεριφορά εκείνη η οποία θέτει υπό αίρεση την ξενότητα του άλλου.

    Ο έρωτας ή η φιλία δημιουργούν τις προϋποθέσεις για μια τέτοια άρση (ποτέ πλήρη). Το εμπόριο επίσης (πλήρη στο ποσοστό που δεν ενδιαφέρεται παρά για αυτό το οποίο είναι αξιοποιήσιμο στον άλλο και συνεπώς δεν αντικρύζει καν το υπόλειμμα του μη οικείου). Ο διαχωρισμός μεταξύ αληθούς και "ψευδούς οικειότητας" παραπάνω βασίζεται ουσιαστικά στην υπόρρητη ιδέα ότι η αληθής οικειότητα δεν αίρει ποτέ πλήρως το χάσμα μεταξύ δύο ενώ η ψευδής κάνει πως δεν το βλέπει καν.

    ReplyDelete
  9. Οι υπόρρητες προϋποθέσεις που αναφέρω βέβαια δεν τίθενται ποτέ ανοιχτά στο κείμενο. Η προτεραιότητά μου σ' αυτό το blog είναι η καλλιέργεια μιας (ελπίζω) γόνιμης για το διάλογο ελλειπτικότητας στην ανάπτυξη των ιδεών. Με ενδιαφέρει δηλαδή να αφήνουν ερωτήματα και ανοιχτά πεδία για τον άλλο, και όχι να προσφέρουν πλήρως αναπτυγμένα επιχειρήματα.

    ReplyDelete